Law 1

ដោយ រស់ សយម្ភូ ជាអ្នកស្រាវជ្រាវជាន់ខ្ពស់របស់សមាគមសាលាត្រាជូ សេចក្តីផ្តើម បើគិតត្រឹមដើមឆ្នាំ ២០២០ មករហូតមកទល់ខែកក្កដា ឆ្នាំ ២០២៥ នេះ ពិភពលោកបាននិងកំពុង ជួបបញ្ហាស្មុគស្មាញ និងចាក់ស្រេះជាច្រើន ដែលមានជាអាទិ៍ ជំងឺកូវីដ-១៩ រាតត្បាតឆ្លងជាសកល, សង្គ្រាមរុស្ស៊ី និងអ៊ុយក្រែន, បញ្ហានៅមជ្ឈិមបូព៌ា និងបញ្ហារវាងអ៊ីស្រាអែលជាមួយប៉ាឡេស្ទីន និងជាមួយអ៊ីរ៉ង់, ក៏ដូចជាការដាក់គំនាបពន្ធបដិការរបស់សហរដ្ឋអាម៉េរិកចំពោះពិភពលោកថ្មីៗនេះ។ នៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ បើនិយាយដោយឡែក ក៏នៅបន្តជួបប្រទះនូវបញ្ហានានាផងដែរ តួយ៉ាងការអូសបន្លាយនៃវិបត្តិនៅមីយ៉ាន់ម៉ា, ការកើនឡើងកំដៅនៃបញ្ហាសមុទ្រចិនខាងត្បូងរវាងហ្វីលីពីននិងចិន រួមទាំងការរំលោភឈ្លានពានរបស់ថៃ មកលើកម្ពុជា។ បញ្ហាដែលមានរៀបរាប់ខាងលើនេះ សុទ្ធតែបាននិងកំពុងក្លាយជាវិញ្ញាសារប្រលងដ៏លំបាកមួយ សម្រាប់ប្រទេសដែលបានជួប និងមានភាពពាក់ព័ន្ធផ្ទាល់និងបញ្ហាទាំងនេះ ក៏ដូចជាបណ្តាប្រទេសដ៏ទៀត ដែលមានភូមិផងរបងជាមួយ និងប្រទេសនានាផ្សេងទៀតដែលបានទទួលផលជះដោយប្រយោល ទាំងលើទិដ្ឋភាពនយោបាយ សេដ្ឋកិច្ច និងយោធា។ ក៏ប៉ុន្តែអ្វីដែលជាក់ស្តែង នោះគឺ សកលភាវូបនីយកម្ម (Globalization) ក៏ដូចជា តំបន់តូបនីយកម្ម (Regionalization) គឺមិនអាចដំណើរការទៅដោយរលូន និងមានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការល្អដូចមុននោះទេ ដែលជំនួសដោយការប្រណាំងប្រជែង និងភាពបែកបាក់រវាងគ្នាទៅវិញ (Fernández-Villaverde, Mineyama, & Song,…

By ROS Sayumphu, Senior Researcher of the Sala Traju Association I. Introduction When someone hears the word “intelligence,” it is almost inevitable that they will associate the term with spying and keeping secrets. When they hear this, most people, including the average person,are likely to think of well-known fiction movies, such as James Bond. This…

***អត្ថបទនេះត្រូវបានសរសេរចប់ដោយបញ្ចូលបច្ចុប្បន្នភាពចុងក្រោយស្តីពី វិវាទព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃត្រឹមថ្ងៃទី២០ ខែសីហា ឆ្នាំ២០២៥។ អត្ថន័យសង្ខេប អនុលោមតាមគោលការណ៍ «Pacta Sunt Servanda / ប៉ាក់តា ស៊ុន ស៊ែរវ៉ាន់ដា» ដែលជាគោលការណ៍ទូទៅនៃច្បាប់អន្តរជាតិ រដ្ឋដែលមានអរិយធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ទាំងអស់នៅក្នុងទំនាក់ទំនងអន្តរជាតិត្រូវគោរព និងយកមកអនុវត្តប្រកបដោយសុច្ឆន្ទៈពិតប្រាកដស្មោះត្រង់នូវរាល់ការព្រមព្រៀងទាំងឡាយ ដែលត្រូវបានសម្ដែងឡើងតាមរយៈការចុះអនុសញ្ញាអន្តរជាតិ សន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិ កិច្ចព្រមព្រៀងអន្តរជាតិ និងលិខិតុបករណ៍អន្តរជាតិនានារួមទាំងអនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នា ដែលមានតម្លៃជាកិច្ចព្រមព្រៀងចុះហត្ថលេខាដោយរដ្ឋាភិបាលដែលជាអ្នកតំណាងស្របច្បាប់របស់រដ្ឋ។ មាត្រា២៦ នៃអនុសញ្ញាទីក្រុងវីយែនស្ដីពីច្បាប់សន្ធិសញ្ញា ចុះថ្ងៃទី២៣ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៩ (អនុសញ្ញា VCLT ១៩៦៩) ចែងថារាល់សន្ធិសញ្ញាអន្តរជាតិទាំងអស់ដែលនៅជាធរមានត្រូវបង្កើតអានុភាពគតិយុត្ត ចំពោះភាគីនៃសន្ធិសញ្ញានោះនឹងត្រូវយកមកអនុវត្តដោយរដ្ឋភាគីនៃអនុសញ្ញានោះប្រកបដោយសុច្ឆន្ទៈស្មោះត្រង់ និងដោយសុចរិត។ ក្នុងន័យនេះ នៅក្នុងសហគមន៍អន្តរជាតិ រដ្ឋអធិបតេយ្យដែលមានភាពជាធំស្មើៗគ្នាតាមគោលការណ៍សមភាពអធិបតេយ្យ ត្រូវសម្ដែងសុច្ឆន្ទៈពិតប្រាកដស្មោះស និងទៀងត្រង់ ក្នុងការយកខ្លឹមសារដែលបានព្រមព្រៀងគ្នានោះយកទៅអនុវត្តឱ្យអស់ពីពោះពុង ពីថ្លើមប្រមាត់ ប្រសិនបើមិនដូច្នោះទេ សន្ធិសញ្ញា និងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងអស់នោះមានតម្លៃត្រឹមជាក្រដាសគ្មានតម្លៃ ដែលគូភាគីអាចហែកចោលតាមចិត្តចង់គ្រប់ពេលវេលាគ្រប់កាលៈទេសៈដោយមិនញញើតកោតក្រែង និងធ្វើតាមទំនើងចិត្ត។ ការណ៍នេះនឹងនាំឱ្យអន្តរាយដល់សណ្ដាប់ធ្នាប់របៀបរៀបរយអន្តរជាតិសាធារណៈ និងបង្កើតជាភាពអាណាធិបតេយ្យដែលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សន្តិភាព សន្តិសុខអន្តរជាតិដែលជាស្នូលនៃធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ។ ជាឧទាហរណ៍ អនុស្សរណៈនៃការយោគយល់គ្នា ចុះថ្ងៃទី១៤ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០០០ ស្តីពីការវាស់វែងនិងខ័ណ្ឌសីមាព្រំដែនគោករវាងរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា និងរាជរដ្ឋាភិបាលថៃ (ហៅកាត់ថា…

ដោយ សូ សក្តា បច្ចុប្បន្នជាបេក្ខបណ្ឌិតនីតិអន្តរជាតិ និងអឺរ៉ុប នៃសាកលវិទ្យាល័យប៉ារីស១ ប៉ង់តេអុង-សកបោន (Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne) និងជាគ្រូបង្រៀននៅបណ្តាសាកលវិទ្យាល័យក្នុងប្រទេសបារាំង និងប្រទេសកម្ពុជា ចង់ចំណេញម្តង បែរជាដាច់ចំណងរដ្ឋ។ «ចង់ចំណេញ ដាច់ចំណង» សុភាសិតមួយនេះចង់អប់រំមនុស្សឱ្យចេះស្កប់ស្កល់ កុំលោភលន់ ព្រោះវារមែងធ្វើឱ្យបាត់បង់ទំនាក់ទំនង បាត់បង់មិត្តភាព ខាតបង់ពេលវេលា និងខាតបង់ប្រយោជន៍ធំ ព្រមទាំងនាំមកនូវវិបត្តិមកកាន់ខ្លួនវិញ។ បើយើងយកសុភាសិតនេះមកពិចារណា និងបកស្រាយក្នុងបរិបទនៃការគ្រប់គ្រងរដ្ឋវិញ យើងអាចបន្ថែមថា រាល់បុគ្គលទាំងឡាយដែល ចង់ចំណេញ តាមរយៈការគប់គិតជាមួយបរទេស និងបំផ្លាញផលប្រយោជន៍ជាតិ រមែងនាំមកនូវវិបត្តិដល់ខ្លួន ហើយថែមទាំងអាចឈានទៅដល់ការ ផ្តាច់ចំណង រវាងបុគ្គលនោះ និងរដ្ឋផងដែរ។ ចំណងគតិយុត្ត និងនយោបាយដែលភ្ជាប់រូបវន្តបុគ្គលទៅនឹងប្រទេសមួយ ហៅថាសញ្ជាតិ[1]។សាលដីកាតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ក្នុងសំណុំរឿងណូតេបូម (Nottebohm) រវាងលិចតិនស្តាញ និងក្វាតេម៉ាឡា ក៏បានឱ្យនិយមន័យបន្ថែមថា៖ «យោងទៅតាមការអនុវត្តរបស់រដ្ឋ, សេចក្តីសម្រេចមជ្ឈត្តការ និងតុលាការ, និងតាមគំនិតរបស់អ្នកនិពន្ធ, សញ្ជាតិគឺជាចំណងផ្លូវច្បាប់ដែលមានមូលដ្ឋានផ្អែកលើទំនាក់ទំនង ជាមួយសង្គម, ចំណងភ្ជាប់ដ៏ស្អិតរមួតជាមួយនឹងការរស់នៅ ផលប្រយោជន៍ និងមនោសញ្ចេតនាជាមួយនឹងប្រទេសនោះ រួមជាមួយនឹងអត្ថិភាពនៃសិទ្ធិ និងកាតព្វកិច្ចរវាងគ្នាទៅវិញទៅមក»។…

ដោយ ចក សម្បត្តិ អនុប្រធានសមាគមសាលាត្រាជូ សញ្ជាតិ គឺជាស្ថានភាពស៊ីវិលរបស់បុគ្គលម្នាក់ក្នុងការទទួលបានសិទ្ធិ និងបំពេញកាតព្វកិច្ចតាមច្បាប់កំណត់របស់ប្រទេសមួយ។ តាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាឆ្នាំ១៩៩៣ ក្នុងភាពជាពលរដ្ឋខ្មែរ បុគ្គលម្នាក់ៗមានសិទ្ធិដូចពលរដ្ឋឯទៀត តែក៏មានកាតព្វកិច្ចគោរពរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិងច្បាប់ខ្មែរ ព្រមទាំងកាតព្វកិច្ចរួមចំណែកកសាងប្រទេសជាតិ និងការពារមាតុភូមិ។ ក្រោមស្មារតីនៃច្បាប់ថ្មីស្តីពីសញ្ជាតិឆ្នាំ២០១៨ ត្រូវបានចាត់ទុកបុគ្គលម្នាក់ជាខ្មែរ ឬ ទទួលបានសញ្ជាតិខ្មែរ កាលបើបុគ្គលរូបនោះមានការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងវប្បធម៌ សេដ្ឋកិច្ច កតញ្ញុតាធម៌ មនោសញ្ចេតនា សេចក្តីស្នេហា ក្នុងនោះការលះបង់ចំពោះជាតិ សាសនា ព្រះមហាក្សត្រ ពោលគឺលើកតម្កើងនូវសេចក្តីចម្រើននៃប្រយោជន៍ជាតិខ្មែរ រួមទាំងឯករាជ្យជាតិ អធិបតេយ្យជាតិ បូរណភាពដែនដី សន្តិសុខ សេដ្ឋកិច្ចជាដើម ប្រកបដោយមោទកភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងកិត្តិយសជាតិ។ របៀបយោងអត្ថបទ៖ ចក សម្បត្តិ, ការដកហូតសញ្ជាតិខ្មែរ៖ ប្រយោជន៍ខ្មែរឯងមិនតម្កើងទេ បែរជាវៀចវេរជួយតែបរទេស, ព្រឹត្តិបត្រច្បាប់សាលាត្រាជូលេខពិសេស ទី៨ សមូហកម្មអត្ថបទស្រាវជ្រាវឧទ្ទិសជូនបញ្ញវន្តខ្មែរដែលបានបាត់បង់ជីវិត និងមានស្នាដៃក្នុងវិស័យច្បាប់ និងយុត្តិធម៌, ភ្នំពេញ, ខែមករា ឆ្នាំ២០២៥។ PDF

ដោយ លី វ៉ុង គ្រូបង្រៀនច្បាប់ និងសហស្ថាបនិកសមាគមសាលាត្រាជូ មុនហិណ្ឌូនីយកម្មនៅដើមសតវត្សទី១ នៃ គ.ស.,កម្ពុជាមានជំនឿក្នុងស្រុករបស់ខ្លួនរួចទៅហើយ គឺសាសនាព្រលឹង (Animisme) ជាការជឿលើវិញ្ញាណ ដែលស្ថិតនៅរវាងព្រហ្មញ្ញសាសនានិងពុទ្ធសាសនា។ ខ្មែរមិនមែនគោរពត្រឹមតែអាទិទេពក្នុងរឿងព្រេងរបស់ឥណ្ឌាតែប៉ុណ្ណោះទេ តែជាងនេះទៅទៀត គឺជឿទៅលើវិញ្ញាណ ដែលអាចមាននៅគ្រប់ទីកន្លែង ដូចជាដើមឈើធំៗ ជឿលើសមុទ្រ ទន្លេ ស្ទឹង បឹងបួរ ។ល។ ការសិក្សាអំពីប្រវត្តិច្បាប់ខ្មែរ ត្រូវក្រឡេកទៅមើលចាប់តាំងពីការមកដល់នូវអរិយធម៌ឥណ្ឌា ដូចជាសាសនា ព្រាហ្មនិយម និងពុទ្ធនិយម ដែលត្រូវបាននាំចូលមកស្រុកខ្មែរដោយពួកពាណិជ្ជករ គ្រហស្ថ និងបុព្វជិតឥណ្ឌា។ ក្នុងន័យនេះ ឥណ្ឌាបាននាំមកស្រុកខ្មែរនូវប្រពៃណី វប្បធម៌ អក្សរសាស្ត្រ ភាសា ក៏ដូចជាប្រព័ន្ធរដ្ឋបាល ប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ច និងជាពិសេសគឺប្រព័ន្ធច្បាប់។ នៅក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ដែលបាននាំមកកម្ពុជានូវច្បាប់របស់ព្រហ្មញ្ញសាសនា គេតែងនឹកឃើញដល់មុនគេ នូវព្រះអង្គម្ចាស់ឥណ្ឌាម្នាក់ ដែលបានរៀបការជាមួយនឹងម្ចាស់ក្សត្រីខ្មែរម្នាក់ ដែលក្រោយមកទៀត ពួកគេទាំង២ បានបង្កើតរួមគ្នានូវ ព្រះរាជាណាចក្រខ្មែរទី១ គឺ “ហ្វ៊ូណន”។ ដូចប្រទេសភាគច្រើនលើសកលលោកនាសម័យកាលនោះដែរ របបនយោបាយខ្មែរមុនសម័យអង្គរនិងនៅសម័យអង្គរ គឺជារបបរាជានិយមដាច់ខាត (Monarchie absolue)។ រាជានិយមខ្មែរ មិនត្រឹមតែដាច់ខាតនោះទេ…